Οι Ευρυτάνες – Αιτωλικό φύλο της Ευρυτανίας με πρωτεύουσα την Οιχαλία
Οι Ευρυτάνες ήταν ένα από τα πιο ισχυρά και πολυπληθή φύλα της αρχαίας Αιτωλίας. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, το όνομά τους προέρχεται από τον μυθικό ήρωα Εύρυτο, γενάρχη της φυλής: «Εὐρυτάνας ἔθνος ἐστὶ τῆς Αἰτωλίας, ὀνομασθὲν ἀπὸ Εὐρύτου». Μαζί με τους Ευρυτάνες υπήρχαν και άλλα αιτωλικά φύλα, όπως οι Αποδωτοί, οι Οφιονείς, οι Αγραίοι, οι Απεραντοί και οι Κουρήτες, καθώς και μικρότερες φυλετικές υποδιαιρέσεις, όπως οι Δαιάνες, οι Εοιτάνες, οι Αρυσάοι και οι Νωμεναίοι.
Η εμφάνιση των Ευρυτάνων στην ιστορία
Αν και οι Ευρυτάνες εμφανίζονται αργά στη γραπτή ιστορία, η παρουσία τους στην περιοχή ήταν πανάρχαια και ο τρόπος ζωής τους επηρεαζόταν από την ορεινή και δυσπρόσιτη γεωγραφία της Ευρυτανίας που καθόριζε την οικονομική ανάπτυξη αλλά και την πολεμική τους προετοιμασία.
Ο αρχαίος ιστορικός Έφορος αναφέρει ότι το αιτωλικό έθνος δεν προήλθε από άλλους λαούς αλλά υπήρχε από αμνημονεύτων χρόνων. Η αναφορά του αφορά κυρίως τα ορεινά φύλα, όπως οι Ευρυτάνες, οι Ἀποδωτοί, οι Ὀφιονεῖς, οι Ἀγραῖοι, οι Ἀπεραντοί, πληθυσμούς που κατοικούσαν σε απρόσβλητους τόπους και είχαν στενή σχέση με την άσκηση των όπλων.
Η χώρα των Ευρυτάνων και η Οιχαλία
Η περιοχή τους ήταν η σημερινή Ευρυτανία, το πιο ορεινό και φτωχό σε παραγωγικότητα τμήμα της Αιτωλίας. Η έκταση τους ήταν σημαντική, κατοικούσαν στα δύσβατα βουνά, ανάμεσα στους Απεραντούς, τους Οφιονείς, τους Δόλοπες και τους Αινιάνες, με κέντρο τον ποταμό Καρπενησιώτη, παραπόταμο του Μέγδοβα. Ορισμένες παραδόσεις αναφέρουν ότι τα νότια όρια της επικράτειας των Ευρυτάνων έφταναν μέχρι τη λίμνη Τριχωνίδα και τον Αράκυνθο, γεγονός που σημαίνει ότι η περιοχή του Θέρμου ανήκε στην επικράτειά τους. Η μεγάλη αυτή γεωγραφική έκταση δικαιολογείται από το γεγονός ότι οι Ευρυτάνες αποτελούσαν το πολυπληθέστερο αιτωλικό φύλο, όπως σημειώνει και ο Θουκυδίδης: «Εὐρυτάσιν, ὅπερ μέγιστον μέρος ἐστὶ τῶν Ἀιτωλῶν».
Η πρωτεύουσά τους ήταν η Οιχαλία, όπου είχε την έδρα του ο Εύρυτος. Η Οιχαλία θεωρείται ως τόπος των οιχομένων, δηλαδή των ανθρώπων που έχουν φύγει από τη ζωή και μένουν στον Κάτω Κόσμο.
Θρησκευτικές λατρείες των Ευρυτάνων
Οι Ευρυτάνες, όπως και τα άλλα αιτωλικά φύλα, λάτρευαν τους κύριους θεούς του ελληνικού πάνθεου τον Δία, την Αθηνά, τον Απόλλωνα, την Άρτεμη, τον Ποσειδώνα, τον Διόνυσο. Ένα μικρό χάλκινο άγαλμα του Διονύσου που βρέθηκε στην περιοχή αποδεικνύει τη σημασία της θρησκευτικής ζωής και των τελετουργικών πρακτικών τους.
Το μαντείο του Οδυσσέα στην Ευρυτανία
Ιδιαίτερη θέση στην πνευματική ζωή των Ευρυτάνων είχε το μαντείο του Οδυσσέα που σύμφωνα με τον Αριστοτέλη βρισκόταν στην ορεινή Ευρυτανία. Η λατρεία του Οδυσσέα δείχνει τη σύνδεση των Ευρυτάνων με την ομηρική παράδοση και τον πολιτισμό της εποχής. Η λατρεία του Οδυσσέα σε έναν ορεινό, ποιμενικό και στεριανό πληθυσμό προκαλεί εντύπωση, ωστόσο δεν αποτελεί μοναδικό φαινόμενο, καθώς παρόμοιες λατρείες υπήρχαν και σε άλλες ορεινές περιοχές της Ηπείρου.
Ο Οδυσσέας δε λατρεύτηκε μόνο ως θαλασσοπόρος ήρωας αλλά και ως πρόσωπο με έντονη παρουσία στις αγροτικές και ποιμενικές παραδόσεις της δυτικής Ελλάδας. Στην Ακαρνανία για παράδειγμα, αναφέρεται ότι διέθετε εκτεταμένη κτηνοτροφική περιουσία, γεγονός που τον συνέδεε άμεσα με τη ζωή των ορεινών πληθυσμών.
Σύμφωνα με μύθους, μετά την εξόντωση των μνηστήρων ο Οδυσσέας εγκατέλειψε την Ιθάκη και εγκαταστάθηκε στην Αιτωλία, κοντά στον βασιλιά Θόαντα, συμπολεμιστή του στον Τρωικό Πόλεμο. Οι ομηρικές παραδόσεις αναφέρουν επίσης την κάθοδό του στον Άδη, όπου ο μάντης Τειρεσίας τον συμβούλευσε να ταξιδέψει σε λαούς που δεν γνώριζαν τη θάλασσα, δε χρησιμοποιούσαν αλάτι στο φαγητό τους και θεωρούσαν το κουπί ως διχάλι — περιγραφή που θυμίζει έντονα τον τρόπο ζωής των Ευρυτάνων, όπως τον καταγράφει ο Θουκυδίδης.
Ιερά, μύθοι και ηρωολατρεία
Στο πλαίσιο αυτών των παραδόσεων, οι Ευρυτάνες ίδρυσαν ιερό προς τιμήν του Οδυσσέα. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το ιερό αυτό βρισκόταν στη Σπηλιά της Αποκλείστρας, κοντά στο χωριό Καστανιά. Άλλωστε, τα αρχαία ιερά επιλέγονταν συνήθως σε επιβλητικές τοποθεσίες με νερά και δάση, καθώς τα απότομα και κρημνώδη μέρη θεωρούνταν ιερές διόδοι προς το κέντρο της γης και τον Άδη.
Η λατρεία του Οδυσσέα, αλλά και άλλων ηρώων όπως του Ηρακλή, είχε ιδιαίτερη σημασία στην Αιτωλία και την Ακαρνανία. Οι ήρωες θεωρούνταν πρόγονοι και προστάτες των φυλών, ικανοί να παρέχουν βοήθεια στις δύσκολες συνθήκες ζωής και στους πολέμους. Οι Ευρυτάνες, λαός πολεμικός και σκληραγωγημένος, έβλεπαν στον Οδυσσέα έναν προγονικό ήρωα που μπορούσε να τους συμπαρασταθεί.
Η επίσημη θεσμοθέτηση της λατρείας του Οδυσσέα στους Ευρυτάνες ενδεχομένως συνδέεται και με τις ποιμενικές μετακινήσεις των πληθυσμών, τα λεγόμενα χειμαδιά. Μαζί με τα κοπάδια μεταφέρονταν ήθη, έθιμα, θεσμοί και θρησκευτικές αντιλήψεις, συμβάλλοντας στη διάδοση της λατρείας από την Ήπειρο προς τη χώρα των Ευρυτάνων.
Το κείμενο βασίζεται στο έργο του Μ. Α. Γκιόλια, Ιστορία των Αρχαίων Ευρυτάνων, εκδ. Πορεία, Αθήνα 1999.