Η μάθηση γινόταν με πολύ λιτά μέσα. Τα χαρτιά και οι μελάνες δεν αφθονούσαν και η εισαγωγή των παιδιών στον κόσμο της γνώσης γινόταν αρχικά με το πινακίδι και το μολύβι, αργότερα με την πλάκα και το κοντύλι και τέλος με το σύγχρονο δίδυμο χαρτί–μολύβι. Η λιτότητα αυτή έκανε τα σχολικά αντικείμενα σύμβολα της αξίας της παιδείας για κάθε μαθητή.
Πινακίδι: Μια ξύλινη πλάκα, συνήθως κέδρινη, πάνω στην οποία οι μαθητές έγραφαν με μολύβι.
Μολύβι: Το όνομά του προέρχεται από τον αρχαίο μόλυβδο. Ήταν μολύβδινα βόλια όπλων τα οποία οι μαθητές σφυρηλατούσαν δίνοντας σχήμα γραφίδας για να γράψουν τα πρώτα τους γράμματα. Τα γράμματα που έγραφαν στο πινακίδι τα έσβηναν ξύνοντάς τα με ένα σουγιαδάκι.
Πλάκα (αβάκιον): Σχιστόλιθος με ξύλινο πλαίσιο που σβήνονταν με βρεγμένο πανάκι ή ακόμα και με το μανίκι των παιδιών. Το δίδυμο πλάκα–κοντύλι αντικατέστησε το παλαιότερο πινακίδι–μολύβι, το οποίο με τη σειρά του αντικαταστάθηκε από το βιομηχανικό δίδυμο μολύβι–χαρτί.
Κοντύλι (αρχ. κόνδυλος): Το πέτρινο κοντύλι (πετροκόντυλο) με το οποίο οι μαθητές έγραφαν τα πρώτα τους γράμματα στην πλάκα.
Δείχτρα: Μικρό ξυλάκι για να δείχνουν τη σειρά των γραμμάτων, προστατεύοντας παράλληλα τα βιβλία από λερώματα.
Βέργα: Μέσο πειθαρχίας και υπενθύμισης του δόγματος «ο μη δαρείς μηδέ παιδεύεται», η βέργα κατασκευαζόταν από κρανιές. Σημειώνεται ότι τις βέργες τις έφερναν οι ίδιοι οι μαθητές και οι μαθήτριες.
Βίτσα: Ήταν μια λεπτή βέργα
Λοιπά. Με προσοχή τοποθετούνταν στη ζωή του παιδιού τα βασικά εργαλεία της μάθησης, το χαρτί, το μολύβι και η σβήστρα, που γίνονταν απαραίτητα για τις πρώτες ασκήσεις γραφής και υπομονής. Άλλα υλικά, όπως τα ξυλάκια, χρησιμοποιούνταν ως μονάδα μέτρησης, για να μάθουν τα παιδιά να μετράνε με πρακτικό τρόπο. Σημαντική θέση κατείχαν και οι ξυλομπογιές αλλά και τα μικρά μπουκαλάκια με αυτοσχέδια κόλλα, φτιαγμένη π.χ. από μελίγκρες κερασιάς, που χρησιμοποιούνταν για κατασκευές και σχολικές δημιουργίες.
Γραφή και μελάνι
Τα βασικά είδη γραφής με μελάνι περιλάμβαναν:
Πένα: Από τη λατινική λέξη Penna, δηλαδή φτερό, η πένα χρησιμοποιήθηκε για γράψιμο από την εποχή των Βυζαντινών έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Υπήρχαν διάφοροι τύποι:
- Πένα γραφής: Η πλακέ, συνηθισμένη πένα για καθημερινό γράψιμο που αργότερα αντικαταστάθηκε από το στιλό διαρκείας.
-
- Πένα καλλιγραφίας: Η καλλιγραφία ήταν σοβαρό προσόν για τους μορφωμένους· τα παλιά χειρόγραφα φανερώνουν αληθινά έργα τέχνης με ποικίλματα και λεπτομέρειες που δύσκολα καταλαβαίνει ο αμύητος.
- Πένα χι: Φέρει ένα εγχάρακτο «χι» και χρησιμοποιούνταν για γρήγορο γράψιμο.
Καλαμάρι (λατ. Calamaria): Μεταλλικό εργαλείο των γραμματικών, με θήκη για τα φτερά και ενσωματωμένο μελανοδοχείο.
Κοντυλοφόρος: Περιείχε τις πένες γραφής, χι και καλλιγραφίας, τα λεγόμενα «μοντέρνα κονδύλια».
Μελανοδοχείο: Το γυάλινο δοχείο μελάνης, μέρος της μαθητικής «μαρούδας» ή τσάντας.
Στυπόχαρτο: Χρησιμοποιούνταν για να απορροφά το παραπανίσιο μελάνι που χυνόταν στο χαρτί.
Η σχολική τσάντα
Η σχολική τσάντα δεν είχε το τεράστιο βάρος των σύγχρονων τσαντών· περνούσε απαρατήρητη πάνω στον σκληραγωγημένο ώμο του μαθητή.
Μαρούδα: Η παλιά σχολική τσάντα που έμοιαζε με μικρό τρουβά.
Αναγνωστικό: Το κύριο σχολικό βιβλίο, απαραίτητο για την εκμάθηση της ανάγνωσης και της γραφής.
Λοιπό περιεχόμενο: Η τσάντα περιείχε λίγα τετράδια και μερικά βοηθητικά βιβλία, καθώς και μολυβοκόντυλα για τις πρώτες ασκήσεις γραφής.
Κάθε αντικείμενο, από την πένα μέχρι τη μαρούδα, στήριζε την καθημερινή ζωή των μαθητών και την αξία της Παιδείας. Μέσα από αυτά τα απλά μέσα, τα παιδιά μάθαιναν να γράφουν, να διαβάζουν και να εκτιμούν τη γνώση, θέτοντας τα θεμέλια για τη ζωή τους και τη συμμετοχή τους στην κοινωνία.
Η Μυρίκη, εξαμηνιαία εφημερίδα – Όργανο του Εξωραϊστικού-Αλληλοβοηθητικού Συλλόγου «Ο Άγιος Γεώργιος Μυρίκης Ευρυτανίας», τεύχ. 43, 2016.
